Aí vai unha de Rosalia de Castro, Follas Novas, Libro 4º (Da Terra)
«Tanto e tanto nos odiamos,tanto e tan mal nos quixemosque por non verme morriches,e desde que morriches alento.Mais agora tócame a mintamén, marchar; e di o cregoque che perdoe, pois logo a xuntarnos volveremos. O crego volveuse tolo!xuntarnos!... nunca máis, penso;que se ti estas onda Deuseu penso ir xunto ao demo.» Isto unha vella viúva,e testana como un carneiro,falaba do seu defunto xa dos bichocos comesto;e en tanto que así falaba,tamén ela ía morrendo.Mais din que o defunto e elaatopáronse nos infernosman a man, e cobado a cobadocomo dous bos compañeiros. —Conque estás aquí? díxolleentón a vella ao vello,pois voume a onde está Deusxa que ti estás onda o demo. E sen saberse por ondecolleu dereitiña ao ceo;mais topou fechada a porta,que lla fechara San Pedro.
—Prum! ¡prum! abride, que son eu!falou a vella moi recio.—Non hai, respondeu o Apóstoloapertando o tarabelo.—Coida que xurei non estaronda el estea, meu San Pedro...—Non hai, repetiulle o Santo,índose inda máis a dentro.—Por vida das vosas chaves,que facedes un bo porteiro,e que roncades!... xa se ve...como estades satisfeito!..Mais eu xurei, e Deus mandaque un cumpra os seus xuramentos;a terceira vez!... abrides?—Nin ás tres nin aos trescentos,a muller vaia onda o home,ao inferno, anda ao infernocon el, por sempre xamais!—Poche! meu santo San Pedro,que ben deixas coñecerque andaches sempre ceibo, que nunca fuches casadonin na terra nin no ceo!todiñas as comenenciaspara vós quixestes, demo! e a min non me dás ningunha?...pois ves que eu tamén as quero.se aló con cadea andeien tela agora non penso,que todo coa morte acabasegundo predican os cregos.unha vez nos separamos,eu e o meu home, e por certoque foi para sempre... e, está dito!,pois son testana, se sodes testán.Que non me queres na gloria?pois xurei non ir ao infernoonde el está, e acabouse,e non hai que falar máis disto.Que habedes de facer de min?irei ao limbo dos nenos?Váiame! que estou delesata a a punta dos cabelos.—¡Carafio, coa muller esta!dixo enfadado San Pedro,que se non fose por Deus...—Bah, señor, deixádevos disoe permíteme que pase...—Non, non e non. Caramelos!Fóra de aquí... e ¡pum! botounadereitiño cara ao inferno.—Que o xurei! e o teño dito...berraba a vella... non entro.Señor, Señor... Sursum corda,aquí estou, e aquí me quedo. E quedouse, si, quedouse:onde? non se sabe certo,nin se foi porque a oíse Deusou porque non a quixo o demo.Só se sabe, ben sabido,que anda nas ás do vento,metendo medo aos rapacesnas negras noites de inverno;encelando namorados,desfacendo casamentos,indispoñendo matrimonios...por que non a levou San Pedro?que agora anda ceiba e ben ceibapara meternos no inferno.Poñédelle a figa, mociñas,se queredes ter casamento,que onde ela estea, nin un hometoparedes para un remedio.
Versión en castellano
«Tanto y tanto nos odiamos, tanto y tan mal nos quisimos que por no verme te moriste, y desde que moriste respiro. Pero ahora me toca a mí también, marchar; y dice el cura que te perdone, pues luego volveremos a juntarnos. ¡El cura está loco! ¡juntarnos!... ¡nunca más!, pienso; que si tu estás junto a Dios yo pienso ir junto al diablo.» Esto una vieja viuda y terca como un carnero, hablaba de su difuntoya de los bichos comido; y mientras así hablaba, también ella se estaba muriendo. Pero dicen que el difunto y ella se encontraron en los infiernos mano a mano, y codo a codo, como dos buenos compañeros. -¿Conque estás aquí? -le dijo entonces la vieja al verlo, pues me voy a donde está Dios puesto que tú estás junto al diablo? Y sin saber por donde se marchó derechita al cielo; pero encontró cerrada la puerta, que se la había cerrado San Pedro. -¡Prum! ¡prum! abrid, que son yo! habló la vieja muy fuerte. -¡No hay! -respondió el Apóstol- asegurando la clavija. -Piensa que juré no estar donde él esté, San Pedro... -¡No hay!- le repitió el Santo, yéndose aun más a dentro.
-Por la vida de vuestras llaves, que sois un bueno portero, y ¡qué roncais!... ya se ve... ¡cómo estáis de satisfecho!.. pero yo juré, y Dios manda que uno cumpla sus juramentos;¡la tercera vez! ... ¿abrís?
-Ni a las tres ni a las trescientas, la mujer que vaya junto al hombre, ¡al infierno, vete al infierno con él, por siempre jamás! -¡Por favor! mi santo San Pedro, que bien dejaste conocer que anduviste siempre libre, que nunca te casaste ni en la tierra ni en el cielo!toditas las conveniencias para vos quisisteis, ¡diablos! y a mí ¿no me das ninguna?...pues ya ves que yo también las quiero...Si allá con cadena anduve tenerla ahora no pienso, que todo con la muerte acabasegún predican los curas. Una vez nos separamos, yo y mi hombre, por cierto que fue para siempre jamás... y ¡está dicho!, pues soy terca, si sois terco. ¿Qué no me quieres en la gloria? pues juré no ir al infierno donde él está, y se acabó, y no hay que hablar más de esto.¿Qué vais hacer conmigo? ¿Iré al limbo de los niños?. ¡Vaya! que ya estoy de ellos hasta la punta de los cabellos?.
-¡Caramba, con la mujer esta!- dijo enfadado San Pedro,que si no hubiese sido por Dios...
-¡Bah!, señor, dejaros de eso y permíteme que pase... -No, no y no. ¡Caramba! fuera de aquí... y ¡pum! la echó derechita hacia el infierno. -¡Que lo juré! Ya se lo he dicho... -chillaba la vieja... no entro.Señor, Señor... "Sursum corda", aquí estoy, y aquí me quedo. Y se quedó, sí, se quedó: ¿dónde? no se sabe cierto, ni sí fue porque la oyera o porque no la quiso el diablo. Sólo se sabe con certeza que está en las alas del viento, asustando a los niños, en las negras noches de invierno; encelando novios, deshaciendo casamientos, indisponiendo matrimonios... ¿por qué no la llevó San Pedro? que ahora está libre y bien libre para meternos en el infierno. Ponedle la figa, mocitas, sí queréis tener casamiento, que donde ella esté, ningún hombre encontraréis para un remedio.
Galescola por Galiña Azul, Ghaliña?, Pita?, Churra?. (Casares escribiu un CONTO con ese titulo ???????)
Os conselleiros de Educación e de Traballo din que “o cambio de imaxe era necesario para desideoloxizar e despolitizar (Ja,ja,ja...) as aulas".
Educación recoñece que estuda segregar por lingua.
Aí vai unha fábula de Samaniego
Aínda que te elevou a fortunadesde o lixo aos cornos da lúa,se falas, Fabio, ao humilde con desprezotanto como es grande serás necio.Que! Irrítaste? Oféndete a miña linguaxe?«Non se fala dese modo a un personaxe.»Pois fai conta, señor, que non me oíches,e escoita a un Caracol. Vaia de chiste
Nun fermoso xardín, certa mañá, púxose moi oufana sobre a branca rosa unha recen nada Bolboreta. O sol resplandecente desde o seu claro oriente os raios espallaba; ela, á súa luz, as ás estendía, só porque envexasen as súas cores manchadas aves e pintadas flores. Esta frívola, vaidosa de beleza, ao volver a cabeza, viu moi preto de si, sobre unha póla, a un pardo Caracol. A bela dama, irritada, exclamou: «Como, groseiro, ao meu lado te achegas? Xardineiro, de que serve que teñas con coidado o xardín cultivado, e garde o teu desvelo a rica froita do rigor do xeo, e os tenros botóns das plantas, se emporca e come todo canto plantas este vil Caracol de baixa esfera? Ou o matas ao instante, ou vaia fóra»
«Quen agora te oíse, se non te coñecese, respondeu o Caracol, na miña conciencia, que puidese tremer na túa presenza. Mais dime, miserable criatura, que acabas de saír do lixo, podes negar que aínda non hai catro días que gustosa adoitabas como humilde réptil andar comigo, e eu facíache honra en ser o teu amigo? non é tamén evidente que es por liña recta descendente das eirugas, pobres fiandeiras, que, mirándose en coiros, das súas tripas fiaban e tecían un fardo, en que no inverno se metían, como ti te metiches, e aínda non hai catro días que saíches? pois se esta foi a túa orixe e a túa casa; por que a túa arroutada se excede a desprezar a un caracol honrado?»
O que ten de vidro o seu tellado,isto logra de bocon tirar as pedradas ao alleo.
Versión en castellano
Galescola por Gallina Azul, Ghaliña?, Pita?, Churra?. (Casares escribió un CUENTO con ese título ????????)
Los "conselleiros" de Educación y de Trabajo dicen que "el cambio de imagen era necesario para desideoloxizar y despolitizar (Ja,ja,ja...) las aulas".
Educación reconoce que estudia segregar por lengua.
Una fábula de Samaniego
La mariposa y el caracol (versión original)
Aunque te haya elevado la fortuna desde el polvo a los cuernos de la luna, si hablas, Fabio, al humilde con despreciotanto como eres grande serás necio.¡Qué! ¿Te irritas? ¿Te ofende mi lenguaje?«No se habla de ese modo a un personaje.»Pues haz cuenta, señor, que no me oíste,y escucha a un Caracol. Vaya de chiste
En un bello jardín, cierta mañana, Se puso muy ufana Sobre la blanca rosa Una recién nacida Mariposa. El sol resplandeciente Desde su claro oriente Los rayos esparcía; Ella, a su luz, las alas extendía, Sólo porque envidiasen sus colores Manchadas aves y pintadas flores. Esta vana, preciada de belleza, Al volver la cabeza, Vio muy cerca de sí, sobre una rama, A un pardo Caracol. La bella dama, Irritada, exclamó: «¿Cómo, grosero, A mi lado te acercas? Jardinero, ¿De qué sirve que tengas con cuidado El jardín cultivado, Y guarde tu desvelo La rica fruta del rigor del hielo, Y los tiernos botones de las plantas, Si ensucia y come todo cuanto plantas Este vil Caracol de baja esfera? O mátale al instante, o vaya fuera.» «Quien ahora te oyese, Si no te conociese, Respondió el Caracol, en mi conciencia, Que pudiera temblar en tu presencia. Mas dime, miserable criatura, Que acabas de salir de la basura, ¿Puedes negar que aún no hace cuatro días Que gustosa solías Como humilde reptil andar conmigo, Y yo te hacía honor en ser tu amigo? ¿No es también evidente Que eres por línea recta descendiente De las orugas, pobres hilanderos, Que, mirándose en cueros, De sus tripas hilaban y tejían Un fardo, en que el invierno se metían, Como tú te has metido, Y aún no hace cuatro días que has salido? Pues si éste fue tu origen y tu casa; ¿Por que tu ventolera se propasa A despreciar a un caracol honrado?»
El que tiene de vidrio su tejado,esto logra de buenocon tirar las pedradas al ajeno.
Esta é a historia da ¡Pobriña da Tola! de Ramón Cabanillas. Na versión de Juan Pardo e Amancio Prada faltan algunhas estrofas. Eu aquí púxena enteira, aínda que tratei de que fose en "galego normativo".
Non teño parentes,amores nin chouza,de aldea en aldea,parroquia en parroquiaando polo mundoarredada e soa,e xanto, cando atopocunha almiña boaque polos seus mortos,bótame de esmola,a cunca do caldoe o anaco de broa.
Durmo nos camiñosérgome coa aurora,lávome nas fontesde clara auga morna,e as noites que a lúaloce brilladora,como nun suspiro,paso as horas mortasmirando para ela,cantándolle coplas, "Lúa, lúa branca,como me namoras!
Todo o santo día,co sol ou coa choiva,dun lado para outrovou de porta en porta,e fuxindo aos mozoschea de vergoña,e aos cans que me ladrane os nenos que xogantirándome pedras,chamándome tola,atraveso veigas,rubo corredoiras,e salto valadoscubertos de roxasespiñas de estripose ortigas traidoras,que me firen a carnee ráchanme a roupa... a roupa dos probes,
que nunca foi nova!. Cando camiñandopaso polas hortasa tempo que a xenteturra de espiochaou cava patacasou planta cebolas,sempre hai un que diga: -A onde vas Rosa?
E eu que non queroandar con parolasnin que ninguén, ninguén,saiba as miñas cousas,nin de min se burlenin veña con cholas, sen faltar á crianzamándoo facer moitas... -Demo de xudeu!A ti que che importa?Tes ganas de leria?Pois chama por outra!
E, sen máis palique,vírome as costas;mais ben me percato,facéndome a xorda,que queda dicindo: Pobriña da tola!
É de Santa Baia, do lugar de Rozas, preto dos casares, que din de Revolta. Quedou pequeniña en poder da avoa que ao morrer deixoullea casa e mellora.Coñecín aos pais; dúas boas persoas, non deprezando, ninguén que me escoita!. A nena criouse coma unha señora, facendo parella co nome de Rosa. Coa vida que leva, xa vedes! á forza, ten que estar cativa e hoxe non fai proba,pero nos seus tempos... foivos unha moza!
Acórdome un ano que pola Pastora, coa cara cereixa de fresca e de roiba, o cabelo en trenzas de cor das amoras cun aderezo de ouro arredor da gorxa, de dengue e mantelo, mesmo daba gloria! todo o señorío facíalle roda!
Nunca ela, coitada, tan bonita fora!
O conto é que un fillo, bo mozo! da dona do pazo da Gándara, andoulle ás voltas,e fala que fala e chola e máis chola, a pedra abrandouse e ao fin namorouna. Pero quixo o demo, (que ese nunca folga) que a nai se enterase; e o rapaz por boas ou malas, que o certo inda non se conta, de noite á mañá saíu da parroquia.
As cousas do mundo!
O triste da historia foi que o mozo ao irse deixouna sen honra, e entroulle á rapaza peniña tan fonda que do paridoiro,
máis valera morta!,
subíuselle o ramo...
e volveuse tola!
Eu non sei se falande min ou de outrae río cando ousocontar esas cousas.Eu non me recordo...Bah, quen se recorda!Mais eu non acertoque ten esa historia que, cando contala,tristeiros escoitan,namentres eu saiocorrendo da horta,os homes salaian,e as vellas e as mozas,co mandil nos ollos,doloridas choran,dicindo en voz baixa...
Probiña da tola! Que Deus nos apartedunha mala honra!
E non é verdade, abofé estou corda!Se a xente souberaque vivo na gloria!Se dos meus segredoscaeran na conta!
Cando a noite cobre o pinal de sombras, dúrmome nun leito de fiúnchos e follas, e a pouco esperto, e vexo unha pomba que baixa do ceo, voa que revoa, e vén no meu colo pousarse, e mimosa, rúbeseme o peito e bícame na boca, fálame dos anxos, da Nosa Señora, e da nai querida que chorando roga para que deste mundo de penas recollan e leven xunto a ela a filla que adora.
E todas as noites, vén a branca pomba, e comigo fala, e comigo xoga. Até que alumeando o pinal a aurora, rube cara ao ceo, voa que revoa!
Por iso me río, cando, meigas fora! a xente do mundo que di que está corda murmura ao toparme...
Probiña da tola!
Versión en castellano
Esta es la historia de ¡Pobriña da Tola! de Ramón Cabanillas. En la versión de Juan Pardo y Amancio Prada faltan algunas estrofas. Yo aquí la puse entera.
No tengo parientes, amores ni bienes, de aldea en aldea, parroquia en parroquia voy por el mundo apartada y sola, y almuerzo, cuando encuentro con un alma buena que por sus muertos me echa una limosna, el tazón de caldo y el trozo de borona.
Duermo en los caminos, me levanto con la aurora, me lavo en las fuentes de clara agua tibia, y las noches que la luna luce resplandeciente, como en un suspiro, paso las horas muertas mirando para ella, cantándole coplas.
"Luna, luna blanca,
¡cómo me enamoras!
Todo el santo día, con sol o con lluvia, de un lado para otro voy de puerta en puerta, huyendo de los mozos llena de vergüenza, de los perros que me ladran y de los niños que juegan tirándome piedras, llamándome loca. Atravieso vegas, subo empinadas cuestas, y salto vallados cubiertos de rojos pinchos de espinos y ortigas traidoras, que me hieren la carne y me rompen la ropa...
La ropa de los pobres,
¡qué nunca fue nueva!
Cuando caminando paso por las huertas al mismo tiempo que la gente tira de la azada o cava patatas o planta cebollas, siempre hay quien diga:
-¿A dónde vas Rosa?
Y yo que no quiero dar conversación ni que nadie, nadie, sepa mis cosas, ni de mí se burle ni venga con bromas, sin faltar al respeto le mando a hacer muchas...
-¡Diablo de judío!
¿A ti qué te importa?
¿Tienes ganas de lío?
¡Pues llama a otra!
Y, sin más palique,dando la espalda; me doy cuenta, haciéndome la sorda, que quedan diciendo:
¡Pobrecita la loca!
"Es de Santa Baia,del lugar de Desbrocescerca de las casasque dicen de Revuelta.Se quedó pequeñita, al cuidado de la abuelaque al morir le dejócasa y hacienda. Conocí a los padres,dos buenas personas,no despreciando¡a nadie que me escucha!La niña se criócomo una señora,haciendo parejacon el nombre de Rosa.Con la vida que lleva,¡ya veis! a la fuerzatiene que estar en la pobrezay esto es la prueba,pero en otros tiempos... ¡fue una moza!
Recuerdo un año que por la Pastora, con su cara de cereza, fresca y colorada, el cabello en trenzas de color de las zarzamoras con un adorno de oro alrededor del cuello, de dengue y delantal, incluso ¡daba gloria!
¡Todo el señorío la rodeaba!
¡Nunca ella, pobre,
tan bonita había estado!
El cuento es que un hijo ¡buen mozo! de la dueña del pazo de la Gándara le estuvo rondando y habla que habla y broma y más broma, la piedra se ablanda y al fin la enamora.
Pero quiso el demonio, (que ese nunca descansa) que la madre se enterase; y el mozo por las buenas o por las malas, la verdad aún no se cuenta, sin avisar marchó de la aldea.
¡Las cosas del mundo!
Lo triste de la historia es que el joven al irse la dejó sin honra, y le entró a la moza una pena tan honda que del parto
¡Mejor estaría muerta!
se le subió "el ramo"...
¡y se volvió loca!
Yo no sé si hablan de mí o de otra y río cuando oigo contar esas cosas.
Yo no me acuerdo...¡Bah, quien se acuerda!Pero yo no aciertoqué tiene esa historiaque, cuando la cuentan,tristes escuchan,mientras yo salgocorriendo de la huerta,los hombres suspiran,y las viejas y las mozas,con el mandil en los ojos,doloridas lloran,diciendo en voz baja...
¡Pobrecita la loca!
¡Qué Dios nos aparte de una mala honra!
Y no es verdad¡Claro que estoy cuerda!
¡Si la gente supieseque vivo en la gloria!
¡Si de mis secretosse hubiesen dado cuenta!
Cuando la noche cubre el pinar de sombras, me duermo en un lecho de hinojos y hojas, y al poco tiempo despierto, y veo una paloma que baja del cielo, vuela que revuela, y viene a mi regazo a posarse, y mimosa, sube por el pecho y me besa en la boca, me habla de los ángeles, de Nuestra Señora, y de la madre querida que llorando ruega para que de este mundo de penas recojan y lleven junto a ella la hija que adora.
Y todas las noches, viene la blanca paloma, y conmigo habla, y conmigo juega. Hasta que iluminado el pinar por la aurora, sube hacia el cielo
¡vuela que revuela!
Por eso me río, cuando, ¡meigas fuera!, la gente del mundo que dice que está cuerda murmura al encontrarme...
Están a facer as presentacións: Harpo dálle un bico a Bela (ese bultiño negro), Greta dálle a pata, non vaia ser...
Esta é unha fábula de Concepción Arenal
Nunha das viaxes
Que tivo a mala idea
De facer non sei con que obxecto A Verdade sobre a terra,
Oíu dun espello amigo
Sentidas e amargas queixas.
«De que me serve, dicía Que, fiel ás túas advertencias, Repita forma e cores Con semellanza perfecta,
O mesmo ao pobre esmoleiro E ao que nada na opulencia, Ao labrador e ao ferreiro Como aos reis e raíñas, E diga a verdade pura Sen reviravoltas nin cautelas?
Vanse de min satisfeitos, Aínda que incrible pareza, Igualmente os fermosos Que os de horrible presenza.
Digo a un vello: «Esa perruca
Vese desde media legua.»
E el vai moi oco pensando
«Ninguén que é perruca acerta.»
Dígolle: «Tes engurras»,
A unha melindrosa vella,
E ela pensa alá entre si:
«Pois teño a cara tersa.»
Ponse o chato narices, Outro vai e cérnaas, O gordo quítase carnes, O que é fraco auméntaas,
Multiplicar o pequeno, O que é moi alto réstase, E, en fin, a ningún oín: «Que feo son! ou «que fea!»
Se algún remedio eficaz Non buscas desta epidemia, Teme que o teu santo imperio Do mundo desapareza.»
«Non, respondeu a Verdade
Coa face grave e serena A miña dominación é xusta E será por iso eterna.
Se talvez por excepción Se subtrae o home a ela, Esta excepción que te irrita Casos hai en que aproveita.
Di: se xordo o amor propio Ás túas verdades non fóra, Como se consolarían Os horribles e as feas?
Que mal hai se vai unha moza, Moi erguida e satisfeita, A súa fealdade ostentando Coma se fose beleza?
É ridícula! Que importa Sempre que ditosa sexa? Abunda a vaidade Porque o mérito escasea, E en paz vive cada cal Ignorando a súa miseria.»
Ao ver un ente risible Que oco fachendea, Máis frívolo polos seus defectos Que outros hai coas súas belezas,
Os sabios de brocha gorda O absurdo cacarexan, E o home bo e prudente Bendí á Providencia.
Versión original en Castellano
EL ESPEJO Y LA VERDAD
En uno de los viajes
Que tuvo la mala idea
De hacer no sé con qué objeto La Verdad sobre la tierra,
Oyó de un espejo amigo
Sentidas y amargas quejas.
«¿De qué me sirve decía Que, fiel a tus advertencias, Repita forma y colores Con semejanza perfecta,
Lo mismo al pobre mendigo Y al que nada en la opulencia, Al labrador y al herrero Como a los reyes y reinas, Y diga la verdad pura Sin rodeos ni cautelas?
Vanse de mí satisfechos, Aunque increíble parezca, Igualmente los hermosos Que los de horrible presencia.
Digo a un viejo: «Esa peluca Se ve desde media legua.»
Y él va muy hueco pensando «Nadie que es peluca acierta.»
Dígole: «Tienes arrugas»,
A una remilgada vieja,
Y ella piensa allá entre sí:
«Pues tengo la cara tersa.»
Pónese el chato narices, Otro va y se las cercena, El gordo se quita carnes, El que es flaco las aumenta,
Multiplícase el pequeño, El que es muy alto se resta, Y, en fin, a ninguno he oído: «¡Qué feo soy! o «¡qué fea!»
Si algún remedio eficaz No buscas de esta epidemia, Teme que tu santo imperio Del mundo desaparezca.»
«No, respondió la Verdad
Con la faz grave y serena Mi dominación es justa Y será por eso eterna.
Si tal vez por excepción Se sustrae el hombre a ella, Esta excepción que te irrita Casos hay en que aprovecha.
Di: ¿si sordo el amor propio A tus verdades no fuera, Cómo se consolarían Los horribles y las feas?
¿Qué mal hay si va una joven, Muy erguida y satisfecha, Su fealdad ostentando Como si fuera belleza?
¡Es ridícula! ¿Qué importa Siempre que dichosa sea? Abunda la vanidad Porque el mérito escasea, Y en paz vive cada cual Ignorando su miseria.»
Al ver un ente risible Que hueco se pavonea, Más vano por sus defectos Que otros hay con sus bellezas,
Los sabios de brocha gorda El absurdo cacarean, Y el hombre bueno y prudente Bendice a la Providencia.
A Santa Compaña ( Estadea, Estantiga, Rolda, As da noite, Pantalla, Avisóns, Pantaruxada).
Peto das ánimas Cruceiro
imaxes tomadas da internet
O concepto "Lares Viais" fai alusión a unhas divinidades funerarias ligadas aos camiños, aos cruces dos mesmos e aos desprazamentos. A proliferación en Gallaecia destas deidades pode asociarse á pervivencia de crenzas prerromanas locais adoptadas pola relixión que trouxo Roma.
Do panteón romano foron os númenes Lares os idóneos para absorver un sentimento relixioso característico e case exclusivo dos aboríxenes galaicos. Os Lares referencian o carácter múltiple e funerario da divinidade que encobren, mentras que Viais fala dos camiños, onde estas divinidades se manifesta. A unión das dúas partículas define unha totalidade.
San Martiño Dumiense denuncia esta realidade, e arremete contra os costumes galaicos de iluminar os cruces dos camiños e califica isto como produto dunha cultura diabólica.
Nos seres míticos galegos atopamos restos destas crenzas na"Santa compaña"("procesión de mortos ou almas en pena que nas brétemas da noite, a partir das doce, percorren errantes as sendas e camiños dunha parroquia"). Esta procesión vai encabezada por un vivo portando unha cruz e un caldeiro de auga bendita seguido de todas as ánimas con velas acesas, non sempre visibles, notándose a súa presenza polo cheiro a cera e o vento que levanta ó seu paso. Aparecen nos cruces dos camiños e solicitan luz de cirio, flores e outras ofrendas . Os Petos de ánimase tamén os Cruceiros que coroan os camiños galegos sitúanse nos cruces de camiños e estas manifestacións relixiosas presentan chamativas analoxías coa "Santa compaña" e coa que supoñemos a súa manifestación romana "os Lares Viais". Os petos de ánimas e os Cruceiros están directamente relacionados e ligados aos camiños e cruces de camiños onde se lles rinde culto; teñen un carácter de multiplicidade xa que están presentes as ánimas do Purgatorio, ánimas que reclaman axuda por medio de ofrendas, que poden ser florais, de luz, etc. A peregrinación a Santiago de Compostela é testimuño vivo e en auxe, da vinculación do Camiño a espiritualidade galaica. Capaz de exportar unha relixiosidade que aínda que é semellante á de moitos centros de peregrinación, como A Meca, Xerusalén ou Roma, posue un algo de autóctono. Santiago é o primeiro centro de peregrinación da cristiandade en Europa, despois de Roma. Como sabemos o culto a Santiago non consiste só en “bicar ao santo” senón, tamén, en percorrer un Camiño.Este Camiñocorrespóndese co do sol, sempre dirección leste-oeste. A Viaxe que non remataba en Compostela, como acontece dende o século IX, senón no mar e contemplando o solpor que da paso a escuridade e as brétemas, aunando nun instante fugaz catro elementos: Auga, Aire, Lume e Terra.
A "Invención" tramada ao redor do século IX do achadego do corpo de apóstolo, presenta analoxías coa idea da vinculación da morte ao Camiño en Galiza. Quizais resulte factible pensar na posibilidade de que o obxectivo desta "Invención" fora o derradeiro gran esforzo cristianizador destinado a erradicar definitivamente as persistentes herexías galaicas vinculadas aoCamiño, nun momento crítico, ano 800, no que só parte do territorio da antiga Gallaecia permanece ao marxe das invasións musulmáns.
É un momento decisivo para o futuro da reconquista cando xorde a nova do descubrimento da tumba dun discípulo de Xesús "in fínibus Gallaecia". Esta invención foi a única medida capaz de canalizar o sentimento que caracterizou dende sempre ao noroeste. Este sentimento levaba, o mesmo que aínda leva actualmente a determinadas persoas a dirixirse na dirección do sol, ata velo morrer nos brazos do mar.
A verdadeira necesidade de sacar partido deste sentimento, será o aglutinador espiritual das forzas cristiáns contra o islam cristalizará na figura de Santiago no século IX.
O costume de levar unha cuncha de vieirade volta a casa, cosida ao traxe do peregrino, simboliza que anteriormente esta viaxe remataba no mar. Era unha proba infalible e demostraba que a persoa chegara ao final do seu camiño. Esta evidencia quedará desfigurada cando o gremio dos Concheiros, no século XII, reúna e venda con exclusividade as cunchas de “vieira” na cidade de Santiago.
Os camiños son sagrados en Galiza porque o sistema viario natural primeiro e romano despois, remataba en diversos e significativos "finisterrae".
Santuarios como os de San Andrés de Teixido, A pedra de Abalaren Muxía, o Cristo das barbas douradasde Fisterra, non xorden da nada. Intuímos que son lugares cristianizados de cultos populares que viñan dende a Prehistoria.
O camiño do sol parece concibirse como metáfora da vida: e os camiños naturais rematan no mar en Galiza. Esta experiencia relixiosa materialízase na produción artística en forma de dólmen monumental, de pinturas ou grabados con alusiones ao solpor, de idolillos funerarios, petroglifos da Idade do Bronce situados nas rutas naturais de tránsito e visibles só cando o sol se pon, de aras aos Lares Viais, lendas da Santa Compaña, Petos de ánimas, Cruceiros simples ou de capela, arte románica vencellada ao Camiño de Santiago ou orfebrería compostelana tradicional baseada na conxunción de acibeche e prata, marfíl ou ámbar, idea que non deixa de incidir na constante dual do Solpor.
Floro no século II d. C relata a expedición de Decimo Xuño Bruto a esta rexión efectuada no ano 138-7 a. C, e dí: Decimo Bruto, percorrida toda a costa do Océano como vencedor, un pouco mais aló dos célticos e os lusitanos e os pobos de toda Gallaecia, e do esquecemento, pánico dos soldados, non retirou os seus estandartes antes de descubrir, non sen certo medo e horror de sacrilexio, o sol que cae no mar e o lume xurdido da auga. (Floro, I, 33, 12).
BIBLIOGRAFÍA Arqueoloxía e Arte na Galicia prehistórica e romana”. Monografías, Museu Arqueolóxico e Histórico de A Coruña, pp. 31-94.
BERMEJO BARRERA, J.C.,: “ Los dioses de los caminos” en Los dioses de la Galicia romana, Follas Novas ed.
“A relixión castrexa”, en Historia de Galicia. Alambra , 36-39. Mitología y mitos de la hispania prerromana. Akal Universitaria. Madrid.
DÍAZ Y DÍAZ, M. C. (1999): “Epístola Leonis Pape de Translatione Sancti Iacobi In Galleciam”. Compostelanum, VOL 43.
LLINARES GARCÍA, M. : Mouros, ánimas, demonios. El imaginario popular gallego. Akal ed. 1990.
MTRANOY, A., “La Galice romaine”. París. USERO, R. : El Santuario de San Andrés de Teixido. Fundación Villabrille. Madrid.
VERSIÓN en CASTELLANO
El concepto "Lares Viais" hace alusión a una divinidad funeraria de carácter múltiple ligada a los caminos, a las encrucijadas y a los desplazamientos. La proliferación en Gallaecia de estas deidades puede asociarse a la pervivencia de creencias prerromanas locales adoptadas por la joven religión que trajo Roma.
Del panteón romano fueron los númenes Lares los idóneos para absorber un sentimiento religioso característico y casi exclusivo de los aborígenes galaicos. Los Lares hacen referencia el carácter múltiple y funerario de la divinidad que encubren, mientras que Viais habla de los caminos, donde estas divinidades se manifiestan. La unión de las dos partículas define una totalidad.
San Martiño Dumiense denuncia esta realidad, y arremete contra las costumbres galaicas de iluminar las encrucijadas de los caminos y califica como producto de una cultura diabólica.
En los ser míticos gallegos encontramos restos de estas creencias en la "Santa Compaña" ("procesión de muertos o almas en pena que en las brumas de la noche (a partir de las doce) recorren errantes las sendas y caminos de una parroquia"), .Esta procesión va encabezada por un vivo llevando una cruz y un cubo de agua bendita seguido de todas las ánimas con velas encendidas, no siempre visibles, notándose su presencia por el olor a cera y el viento que levanta a su paso. Aparecen en las encrucijadas y solicitan luz de cirio, flores y otras ofrendas.
Los "Petos de ánimas" y también los "Cruceiros" están directamente relacionados y ligados a los caminos y encrucijadas en donde se les rinde culto; tienen un carácter de multiplicidad ya que están presentes las almas del Purgatorio, almas que reclaman ayuda por medio de ofrendas, que pueden ser florales, de luz, etc.
La peregrinación a Santiago de Compostela es testimonio vivo y en auge de la vinculación del Camino ala espiritualidad galaica. Capaz de exportar una religiosidad que aunque es semejante a la de muchos centros de peregrinación, como La Meca, Jerusalén o Roma, poseen un algo de autóctono.
Santiago de Compostela es el primero centro de peregrinación de la cristiandad en Europa, después de Roma. Como sabemos el culto a Santiago no consiste sólo en "besar al santo" sino, también, en recorrer un Camino. Este Camino se corresponde con el del sol, siempre dirección este-oeste. Viaje que no terminaba en Compostela, como ocurre desde el siglo IX, sino en el mar y contemplando el atardecer que da paso a la oscuridad y las brumas aunando en un instante fugaz cuatro elementos: Agua, Aire, Fuego y Tierra.
La "invención" tramada en torno al siglo IX del hallazgo del cuerpo de apóstol, presenta analogías con la idea de la vinculación de la muerte al Camino en Galiza. Quizás resulte factible pensar en la posibilidad de que el objetivo de esta "Invención" había sido el último gran esfuerzo cristianizador destinado a erradicar definitivamente las persistentes herejías galaicas vinculadas al Camino, en un momento crítico, año 800, en el que sólo parte del territorio de la antigua Gallaecia permanece al margen de las invasiones musulmanes. Es un momento decisivo para el futuro de la reconquista cuando surge la noticia del descubrimiento de la tumba de un discípulo de Jesús "in fínibus Gallaecia".
Esta "invención" fue la única medida capaz de canalizar el sentimiento que caracterizó desde siempre al Noroeste. Este sentimiento llevaba, e incluso, aún lleva actualmente, a determinadas personas a dirigirse en la dirección del sol, hasta verlo morir en los brazos del mar.La verdadera necesidad de sacar partido de este sentimiento, será el aglutinador espiritual de las fuerzas cristianas contra el islam y cristalizará en la figura de Santiago en el siglo IX.
La costumbre de llevar una concha de vieira de vuelta a casa, cosida al traje del peregrino, simboliza que anteriormente este viaje terminaba en el mar. Era una prueba infalible y demostraba que la persona había llegado al final de su camino. Esta evidencia quedará desfigurada cuando el gremio de los "Concheiros", en el siglo XII, reúna la venta con exclusividad de las conchas de "vieira" en la ciudad de Santiago.
Los caminos son sagrados en Galiza porque el sistema viario natural primero y romano más tarde, terminaba en diversos y significativos "finisterrae". Santuarios como los de Sano Andrés de Teixido, La piedra de Aballar en Muxía, el Cristo de las barbas doradas de Fisterra, no surgen de la nada. Intuimos que son lugares cristianizados de cultos populares que venían desde la Prehistoria.
El camino del sol se concibe como metáfora de la vida: y los caminos naturales terminan en el mar en Galiza. Esta experiencia religiosa se materializa en la producción artística en forma de dólmen monumental, de pinturas o grabados con alusiones al atardecer, de "idolillos" funerarios, petroglifos de la Edad del Bronce situados en las rutas naturales de tránsito y visibles solo a la puesta del sol, de aras en los "Lares Viais", leyendas de la "Santa Compaña", "Petos de ánimas","Cruceiros" simples o de capilla, arte románica unida al Camino de Santiago u orfebrería compostelana tradicional basada en la conjunción del azabache y la plata, marfil o ámbar, idea que no deja de incidir en la constante dual del Atardecer.
Floro en el siglo II d. C relata la expedición de Decimo Junio Bruto a esta región efectuada en el año 138-7 la. C, y dice: Decimo Bruto, recorrida toda la costa del Océano cómo vencedor, un poco mas allá de los célticos y los lusitanos y los pueblos de toda Gallaecia, y del olvido, pánico de los soldados, no retiró sus estandartes antes de descubrir, no sin cierto miedo y horror de sacrilegio, el sol que cae en el mar y el fuego surgido del agua. (Floro, I, 33, 12).